Ètò ààbò àti iná mọ̀nàmọ́ná tó mẹ́hẹ tí kò bá ọrọ̀ ajé Adìyẹ

Láti Ìròyìn Òwúrọ̀

Ẹgbẹ́ àwọn àgbẹ adìẹ ti Nàìjíríà (PAN), Ẹ̀ka FCT, ti rọ Ìjọba Àpapọ̀ láti kojú àwọn ìpèníjà agbára àti ààbò tó ń bá ẹ̀ka iṣẹ́ àgbẹ̀ orílẹ̀-èdè náà fínra.
Ogbeni Hakeem Musa, Akowe ti ẹka naa, pe ipe naa ní ọjọ Satide ni Abuja.
Ó ń dáhùn sí òfin tí ìjọba àpapọ̀ ṣe láìpẹ́ yìí lórí gbígba àwọn ọjà adìyẹ, símẹ́ǹtì, àwọn oògùn àti àwọn ọjà mìíràn wọlé.
Gẹgẹ bi iroyin se gbee ni ojo kin-in-ni osu kerin, gbesele gbigbe simenti, awon eso adie, awon oogun ati awon oja ogbin miiran lati awon orile-ede ti ko wa ni ajo ẹka ti awon orileede iwoorun Afrika (ECOWAS) wọle.
Musa ṣapejuwe eto imulo naa gẹgẹ bi igbesẹ ilana ni itọsọna ti o tọ, ṣugbọn o kilo pe aṣeyọri rẹ yoo da lori bi o ṣe le koju awọn iṣoro eto pataki.
Ó ṣe àkíyèsí pé ó lé ní ẹgbẹ̀rún kan (1,000) oko adìyẹ tí wọ́n ti pa ní FCT nítorí àwọn ìṣòro iṣẹ́, títí bí àìtó iná mọ̀nàmọ́ná àti àìní ààbò.
Musa sọ pé àwọn ìdíwọ́ pàtàkì nínú ẹ̀ka náà ni àìní ààbò, ìpèsè agbára tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, àti owó gíga tí a ń ná lórí àwọn ohun èlò, títí kan àwọn ọmọ Adiyẹ ọjọ́ kan.
Ó ní, “Àwọn àgbẹ̀ àti àwọn olùdókòwò iṣẹ́ àgbẹ̀ kò lè ṣiṣẹ́ dáadáa ní àwọn àyíká tí wọ́n ti ń halẹ̀ mọ́ àwọn oko tàbí níbi tí owó iṣẹ́ àti ìṣiṣẹ́ ti ń pọ̀ sí i nítorí ìgbẹ́kẹ̀lé àwọn orísun agbára míràn.”
Ó tẹnu mọ́ ọn pé kíkojú àìní ààbò, mímú kí iná mọ̀nàmọ́ná sunwọ̀n sí i, àti mímú kí ètò ìṣẹ̀dá oko lágbára ṣe pàtàkì fún ètò náà láti lè ní ipa tó ṣeé wọ̀n.
“A nilo atilẹyin ijọba ti a mọọmọ ni irisi wiwọle si inawo ti o rọrun, awọn iranlọwọ ifunni, awọn iṣẹ itẹsiwaju ati awọn asopọ ọja.”
“Láìsí àwọn ìgbésẹ̀ afikún wọ̀nyí, àwọn olùpèsè adiyẹ maa ni idojukọ to pọ,” Gẹgẹ bi Musa se salaye.
Ó fi kún un pé ìlànà yìí fi hàn pé wọ́n ti ṣe àgbékalẹ̀ ìsapá láti dáàbò bo àwọn ilé iṣẹ́ ìbílẹ̀, láti dín ìgbẹ́kẹ̀lé àwọn ohun tí wọ́n ń kó wọlé kù, àti láti mú kí iṣẹ́ ìbílẹ̀ pọ̀ sí i káàkiri àwọn ẹ̀ka pàtàkì.
Gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, tí a bá gbé ìlànà náà kalẹ̀ dáadáa, ó lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun tó ń mú kí ètò ọrọ̀ ajé gbòòrò sí i nípa fífún àwọn àgbẹ̀, àwọn olùpèsè àti àwọn oníṣẹ́ àgbẹ̀ ní àdúgbò níṣìírí láti mú kí agbára wọn pọ̀ sí i.

Olówó ló ń jẹ isu báyìí l’Ekoo

Láti ọwọ́ Yínká Àlàbí
Iye owó iṣu ti ń yípadà káàkiri ọjà Eko ati agbegbe rẹ, pẹ̀lú àwọn oníṣòwò tí wọ́n ń sọ pé owó mọto, àwọn ìpèsè àkókò, àti àwọn ìpèníjà ìwárí ni ó fà á tí owó isu fi pọ̀ sí i.
Ile-iṣẹ Iroyin ti Nigeria (NAN) royin pe awọn oniṣowo ati awọn alabara n ṣe agbeyẹwo owo gbigbe ati irọrun diẹ sii nigba ti wọn ba n ra ounjẹ pataki.
Iṣu ṣì jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn oúnjẹ tí a ń jẹ jùlọ ní Nàìjíríà, tí a ń lò ní àwọn ilé, àwọn ilé oúnjẹ àti àwọn ilé iṣẹ́ oúnjẹ. A máa ń jẹ ẹ́ bí i dín-dín, sísè, sísun tàbí kí a gún un níyán, èyí sì mú kí ó jẹ́ ohun tí a sábà máa ń jẹ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé.
Ní ìlú Èkó, wọ́n ń ta iṣu ní àwọn ọjà àdúgbò àti àwọn ilé ìtajà ńláńlá bíi Ọjà Oyingbo àti Ọjà Mile 12, níbi tí àwọn oníṣòwò ti ń fa àwọn oníbàárà púpọ̀ tí wọ́n ń wá owó tí ó rẹlẹ̀.
Sibẹsibẹ, lakoko ti awọn idiyele ni awọn ọja nla le jẹ olowo poku, awọn idiyele gbigbe ati irọrun nigbagbogbo ni ipa lori ibi ti awọn alabara yan lati raja.
Àwọn oníṣòwò àti àwọn oníbàárà tí wọ́n bá NAN sọ̀rọ̀ ní ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní ọjọ́ Àìkú sọ pé iye owó iṣu ti ga sókè ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ọdún tó ti kọjá, wọ́n sọ pé àìtó ìpèsè àsìkò àti iye owó tí ń pọ̀ sí i.
Gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti sọ, àwọn isu tí wọ́n tà ní àárín N1,200 àti N2,000 ní àsìkò kan náà ní ọdún 2025 báyìí ná láàrín N2,500 àti N3,500, ó dá lórí bí isu naa ba se tobi sí.
Àwọn oníṣòwò ṣàlàyé pé àwọn ìṣù tó tóbi àti tó dára jù ló ń gba owó tó ga jù, nígbà tí àwọn irú kéékèèké ṣì ń gba owó tó rọrùn fún àwọn tó ń ra ọjà tó kéré.
Ọ̀gbẹ́ni Ibrahim Hassan, oníṣòwò iṣu ní Ọjà Oyingbo, sọ pé ìkórè tuntun ṣì dínkù nítorí pé àsìkò ìgbìn tuntun náà ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀.
Hassan sọ pé, “Wọ́n ń gbin iṣu báyìí, nígbà tí ó bá fi di oṣù kẹjọ, iṣu tí a ń rà fún N2,500 sí N3,000 lè tà ní ìlọ́po méjì.”
Oníṣòwò mìíràn ní Ọjà Oyingbo, Arábìnrin Jumoke Fakunle, sọ pé iye owó iṣu ni a pinnu ní pàtàkì nípa ìwọ̀n iṣu.
Oníṣòwò kan ní Mile 12 Market, Arábìnrin Abiodun Ariyo, tún sọ pé iye owó iṣu ti pọ̀ sí i ní ìfiwéra pẹ̀lú àkókò kan náà ní ọdún 2025 .
Gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, iye owó ìṣù tí wọ́n ń tà lọ́wọ́lọ́wọ́ fún N2,500 sí N3,000 wà láàárín N1,200 sí N2,000 ní àkókò kan náà ní ọdún tó kọjá.
Arabinrin Kehinde Adebayo, oniṣowo miiran ni Oyingbo Market, sọ pe rira pupọ ati wiwọle taara si awọn olupese ṣe alabapin si awọn idiyele ti o din owo diẹ.
“A gba awọn tirela lati Ariwa, nitori naa awọn onibara ti n ra nihin gbadun awọn idiyele ti o dara ju ni awọn ọja kekere ni opopona lọ.
Ó ní, “Àwọn olùtajà ní àwọn ọjà kékeré sábà máa ń ra nǹkan láti àwọn ilé ìtajà osunwon, wọ́n sì máa ń fi ọkọ̀ àti àwọn ìnáwó mìíràn kún un kí wọ́n tó tún tà á.”
Oníbàárà kan, Arábìnrin Amaka Njoku, sọ pé ó fẹ́ràn láti ra iṣu láti ọjà tó wà nítòsí nítorí pé owó rẹ̀ bá àwọn ilé kékeré mu.
“Tí a bá fi wé ìgbà tí owó iṣu pọ̀ gan-an tí wọ́n sì ń ta ìṣù kan fún nǹkan bí N10,000, mo rò pé N2,500 sí N3,500 jẹ́ ohun tó tọ́ báyìí.”
Ó ní, “Nígbà tí o bá fi owó ọkọ̀ kún un, rírìnrìn àjò lọ sí àwọn ọjà pàtàkì lè má jẹ́ ohun tó tọ́ nígbà gbogbo.”
Sibẹsibẹ, onibara miiran, Arabinrin Titilope Adekeye, sọ pe o fẹran riraja ni awọn ọja nla nibi ti awọn idiyele nigba gbogbo n lọ silẹ.
Ó ní, “Mo ṣẹ̀ṣẹ̀ ra iṣu fún láàrín N1,500 sí N2,500 fún ìṣù kọ̀ọ̀kan. Mi ò rí ìdí tí mo fi ní láti san owó púpọ̀ sí i níbòmíràn nígbà tí mo lè rí àwọn àṣàyàn tó rọrùn jù.”
Arabinrin Funmilayo Ajayi, olugbe Surulere, sọ pe oun n ra iṣu lati ọjà Oyingbo bayii nitori pe owo ọja adugbo awọn ti wọn ju.
“Ní agbègbè mi, iṣu kan le jẹ N4,000, ṣùgbọ́n ní Oyingbo, mo ra awọn iwọn ti o dara julọ fun ẹdinwo kekere.”
Ó ní, “Kódà lẹ́yìn owó ìrìnnà, mo ṣì ń fi owó pamọ́.”

Àwọn onísòwò Kasú ń rawọ́ ẹ̀bẹ̀ ìrànlọ́wọ́ sí ìjọba àpapọ̀

Láti ọwọ́ Yínká Àlàbí
Ẹgbẹ́ àwọn oni Kasú ti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (NCAN) ti rọ Ìjọba àpapọ̀ láti fún àwọn àgbẹ̀ àti àwọn oníṣẹ́ ní ìṣírí láti jẹ́ kí wọ́n lè lo àǹfààní wọn kí wọ́n sì lo gbogbo agbára ìdókòwò lori Kasú.
Dókítà Joseph Ajanaku, Ààrẹ Orílẹ̀-èdè ti ẹgbẹ́ náà, ṣe ìpè náà ní ọjọ́ Ajé ní Abuja níbi ìpàdé gbogbogbòò àrà ọ̀tọ̀ ti ẹgbẹ́ náà.
Ó ní ìdásí náà yóò jẹ́ kí Nàìjíríà lè díje dáadáa ní ọjà àgbáyé.
Ó fi kún un pé, ìpàdé náà jẹ́ láti mú kí àwọn olùníláárí àti gbogbo ènìyàn mọ̀ nípa àwọn ìdàgbàsókè tó ń wáyé nílé iṣẹ́ náà.
Ajanaku, ẹni tí ó sọ̀rọ̀ nípa iye owó gíga tí wọ́n ń ná lórí iṣẹ́ kaṣú, ìtọ́jú, àti ṣíṣe, tẹnu mọ́ ọn pé láìsí ìrànlọ́wọ́ ìjọba, àwọn àgbẹ̀ àti àwọn oníṣẹ́-ọnà kò ní lè rí èrè gidi jẹ.
Ó rọ ìjọba ní pàtó láti fún àwọn olùṣe iṣẹ́ ní àwọn owó àgbékalẹ̀ iṣẹ́ àgbẹ̀ pàtàkì ní ìwọ̀n èlé oní-nọ́mbà kan tí ó wà láàrín ìpín mẹ́ta sí márùn-ún nínú ọgọ́rùn-ún.
“Nípasẹ̀ irú àwọn ìṣírí bẹ́ẹ̀, àwọn olùṣètò wa lè díje dáadáa ní ọjà àgbáyé,” gẹgẹ bi o se salaye.
Gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, àwọn olùṣe iṣẹ́ ní ìsinsìnyí ní èlé owó tí ó pọ̀ lórí àwọn owó gbèsè, tí ó wà láàrín 25% sí 35%, àti iye owó agbára tí ń pọ̀ sí i, èyí tí ó ti mú kí èrè ṣòro.
Ó fi kún un pé ilé iṣẹ́ Kasú ní àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó lé ní mílíọ̀nù márùn-ún ló ń gba àwọn òṣìṣẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́, ó kìlọ̀ pé àwọn ìlànà tó lè dín iṣẹ́ wọn kù lè máa halẹ̀ mọ́ wọn, nígbà tí ó sì ń dá àwọn àǹfààní díẹ̀ sílẹ̀ nínú iṣẹ́ náà.
Ààrẹ NCAN sọ pé ilé iṣẹ́ náà, tí ó ní àwọn ènìyàn tó lé ní mílíọ̀nù márùn-ún, ń ṣe nǹkan bí 350,000 mẹ́tírì tọ́ọ̀nù lọ́dọọdún.
Gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbẹ̀ cashew ní Nàìjíríà ń ṣiṣẹ́ lórí ilẹ̀ tí kò tó sare oko (hektar) kan, wọ́n sì ti dojúkọ iye owó iṣẹ́ àti owó ìnáwó gíga, èyí tí ó fi wọ́n sílẹ̀ pẹ̀lú èrè díẹ̀.
Ó rántí pé ìdínkù nínú owó cashew ní ọdún 2017 mú kí ọ̀pọ̀ àwọn àgbẹ̀ gé igi wọn lulẹ̀, èyí sì jẹ́ àṣà tí ẹgbẹ́ náà ní láti yí padà nípasẹ̀ àwọn ìtọ́jú tó ń bá a lọ.
“Nàìjíríà jẹ́ olórí àgbáyé nígbà kan rí nínú iṣẹ́ àgbẹ̀ cashew, ó ń gba nǹkan bí 700,000 metric tons lọ́dọọdún, ṣùgbọ́n iṣẹ́ àgbẹ̀ ti dínkù sí láàrín 350,000 sí 400,000 metric tons.”
“Ní báyìí ná, àwọn orílẹ̀-èdè bíi Côte d’Ivoire ti gbéraga síwájú, wọ́n sì ń ṣe àwọn nǹkan tó ju mílíọ̀nù kan lọ,”gẹgẹ bi o se salaye.