Ọwọ́ ọlọ́pàá tẹ afurasí ajínigbé obìnrin mẹ́ta ní ìpínlẹ̀ Oyo

Fẹ́mi Akínṣọlá

Ọwọ́ ti tẹ afurasí ajínigbé obìnrin mẹ́ta ní ìlú Ìkòyí Ilé, tó wà ní ìjọba ìbílẹ̀ Oríire, níìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.

Ileeṣẹ ọlọpa ipinlẹ Oyo fidi iṣẹlẹ yii mulẹ ninu atẹjade ti alukoro wọn, CSP Ayanlade Olayinka fi ṣọwọ si awọn akọroyin.

Awọn afurasi yii ti orukọ wọn n jẹ Nurudeen Fathia, ọmọ ọdun mẹtadinlogun, Fatai Taiwo, ọmọ ọdun mẹtadinlogun ati Munirat Saliu, ọmọ ọdun mẹrindinlogun ni ọwọ tẹ lẹyin akitiyan ileeṣẹ ọlọpaa ipinlẹ naa.

Alukoro Ayanlade ninu atẹjade ọhun ṣalaye wi pe ọlọpaa ipinle Oyo gbe igbesẹ lẹyin ti arabinrin kan ti orukọ rẹ n jẹ Islamiat Omowunmi fi to awọn leti pe awọn afurasi yii n dunkoko mọ ohun.

Omowunmi to n ṣiṣẹ alapata tun ṣalaye wi pe awọn afurasi wọnyii beere fun ẹya ara eniyan ati millionu mẹwaa naira lọwọ oun.

Nigba ti wọn fi ọrọ wa wọn lẹnu wo, awọn afurasi ajinigbe yii jẹwọ pe otitọ lawọn beere fawọn nnkan naa, amọ ere lawọn n ṣe.

Kọmiṣanna ọlọpaa ipinlẹ Oyo, CP Femi Haruna dupẹ lọwọ ọga agba patapata fun ileeṣẹ ọlopaa Naijiria IGP Kayode Egbetokun fun atilẹyin rẹ lati pese eto aabo to peye ni ipinlẹ naa.

O tun ṣalaye wi pe awọn yoo tẹsiwaju ninu iṣẹ iwadii lori iṣẹlẹ ọhun.
Lẹyin naa ni ọlọpaa rọ awọn ara ilu lati maa fi ọrọ eto aabo agbegbe wọn to ileeṣẹ ọlọpaa leti paapaa julọ ti wọn ba fura si ẹnikẹni.

O lè yẹ àwọn ọ̀rọ̀ bí i Àmàlà, mọ́ímọ́í, àtàwọn ọ̀rọ̀ míì wọ báyìí nínú atúmọ̀ èdè Oxford .

Ka ìtumọ̀ tí wọ́n fún wọn

Fẹ́mi Akínṣọlá

Ìwé atúmọ̀ èdè, Oxford English Dictionary, ti fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ tí orírun wọn jẹ́ ti Nàìjíríà sára àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n ń túmọ̀ nínú ìwé náà.

Nínú àtẹ̀jáde ti oṣù Kejìlá, ọdún 2025 tí wọ́n fi léde lójú òpó ìtàkùn ayélujára wọn ṣàfihàn àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tó lé ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta sínú ìwé atúmọ̀ èdè náà tó fi mọ́ DM, amala, moimoi, brainfart àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Àwọn ọ̀rọ̀ tó lé ní ẹgbẹ̀rún kan ni wọ́n ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀, tí wọ́n sì ń wá ìtàn tó rọ̀ mọ́ àwọn ọ̀rọ̀ bíi troll àti snooker.
Àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tí wọ́n fi kún ìwé atúmọ̀ yìí ló jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n yọ lára èdè Gẹ̀ẹ́sì káàkiri àgbáyé bíi èdè Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n ń sọ ní ìwọ̀ oòrùn Africa, Japan, South Africa àti Malta.

Lára àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tó wọ ìwé atúmọ̀ èdè náà láti Nàìjíríà ni nyash,” “mammy market,” “amala,” “moi moi,” “abeg,” “biko,” àti “Ghana Must Go.”

Bákan náà ni “Afrobeats” tó túmọ̀ sí orin ìwọ̀ oòrùn Africa àti àpapọ̀ jazz àti sóòlù.

Àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tí wọ́n fi kún ìwé atúmọ̀ yìí ló jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n yọ lára èdè Gẹ̀ẹ́sì káàkiri àgbáyé bíi èdè Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n ń sọ ní ìwọ̀ oòrùn Africa, Japan, South Africa àti Malta.

Lára àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tó wọ ìwé atúmọ̀ èdè náà láti Nàìjíríà ni nyash,” “mammy market,” “amala,” “moi moi,” “abeg,” “biko,” àti “Ghana Must Go.”
Bákan náà ni “Afrobeats” tó túmọ̀ sí orin ìwọ̀ oòrùn Africa àti àpapọ̀ jazz àti sóòlù.

Báyìí ni ìwé atúmọ̀ náà ṣe júwe àwọn ọ̀rọ̀ tuntun náà:

Abeg – ọ̀rọ̀ tí wọ́n fi máa ń ṣàfihàn ìmọ̀lára bíi tí nǹkan bá ya èèyàn lẹ́nu, kí èèyàn má gba nǹkan gbọ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Biko – tó jẹ́ ọ̀rọ̀ láti inú èdè Igbo ni wọ́n túmọ̀ sí ẹ̀bẹ̀ tàbí kí èèyàn gba nǹkan gbọ́ tàbí kí èèyàn fi bèèrè ohun kan ní pàjáwìrì
Nyash – èyí túmọ̀ sí ìdí pàápàá ìdí obìnrin, ẹ̀yìn.
Ghana Must Go – èyí ni ìwé atúmọ̀ yìí túmọ̀ sí báàgì ńlá èyí tí wọ́n máa ń lò ní ìwọ̀ oòrùn Africa tí wọ́n le tọpinpin orírun rẹ̀ sí ọdún 1983 nígbà tí àwọn ọmọ Nàìjíríà ní káwọn ọmọ orílẹ̀ èdè Ghana fi Nàìjíríà sílẹ̀. Ó túmọ̀ sí báàgì ńlá tó ní ohun tí wọ́n ń wọ́ láti fi tì í pẹ̀lú àwọ̀ oríṣiríṣi tí èèyàn fi máa ń kó ẹrù.
Mammy market – mammy market túmọ̀ sí ọjà táwọn obìnrin máa ń ṣe àkóso rẹ̀ ní ibùgbé àwọn ológun èyí tó ti wà láwọn ibùdó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àwọn agùnbánirọ̀ báyìí.
Àmàlà – Oúnjẹ tí wọ́n máa ń fi èlùbọ́ iṣu, ẹ̀gẹ́ tàbí ọ̀gẹ̀dẹ̀ dúdú ṣe. Ìwé atúmọ̀ èdè náà júwe àmàlà bíi oúnjẹ tí wọ́n ń ṣe sí róbóróbó tí wọ́n máa ń fi onírúurú ọbẹ̀ jẹ.
Moimoi – ìwé atúmọ̀ èdè náà júwe rẹ̀ bíi óunjẹ tí orírun rẹ̀ jẹ́ ìran Yorùbá, wọ́n máa ń fi ẹ̀wà tí wọ́n lọ̀ papọ̀ mọ́ ata, àlùbọ́sà àtàwọn nǹkan míì sè.
Nínú oṣù Kìíní, ọdún 2025, àwọn ọ̀rọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà ogún ló wọ ìwé atúmọ̀ èdè Oxford English Dictionary, èyí tó ń ṣàfihàn bí àwọn ọ̀rọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì tí Nàìjíríà àtàwọn ọ̀rọ̀ míì ṣe ń nípa káàkiri àgbáyé.

Lára àwọn ọ̀rọ̀ tó wọ ìwé atúmọ̀ nígbà náà ni japa, agbero, eba, 419, abi àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Àwọn aráàlú ló ń kún àwọn agbéṣùmọ̀mí lọ́wọ́ láti máa da ìlú láàmú – Mínísítà ààbò

Fẹ́mi Akínṣọlá
Àwọn àgbà sọ pé bí ikú ilé ò pani, tòde ò lè pààyàn bẹ́ẹ̀ gẹ́lẹ́ lọ̀rọ̀ rí pẹ̀lú ìwòye Mínísítà fétò ààbò Nàìjíríà, Christopher Musa nígbà tó n ṣàlàyé pé àwọn ohun èlò ìjà ogun tí Amẹ́ríkà ṣẹ̀ṣẹ̀ fi ránṣẹ́ sí Nàìjíríà jẹ́ ojúná láti fòpin sí ìpèníjà ètò ààbò tó ń bá Nàìjíríà fínra.

Musa nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan tó ṣe pẹ̀lú akọ̀ròyìn ṣàlàyé pé lára àwọn ohun èlò ìjà náà ló jẹ́ èyí tí ìjọba Nàìjíríà sanwó fún láti ọjọ́ pípẹ́, tí àwọn míì sì jẹ́ àjọṣepọ̀ orílẹ̀ èdè méjéèjì láti pọnkún ètò ààbò.

Ó ní àwọn ohun ìjà náà máa ṣe ìrànwọ́ gidi fáwọn ológun Nàìjíríà láti kojú ìgbéṣùmọ̀mí, ìjínigbé, àwọn agbébọn, àwọn ìwà kò tọ́ tó máa ń wáyé lẹ́nubodè àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ó fi kun pé ìjọba ń gbìyànjú láti mú àlékún bá akitiyan rẹ̀ nídìí ìgbógunti ìwà ọ̀daràn pẹ̀lú lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ láti fi kojú àwọn ìṣòro yìí.
Mínísítà ààbò náà wòye wí pé dídá ààbò bo àwọn ẹnubodè jẹ́ ohun kan tó ṣe pàtàkì púpọ̀ láti ṣe ìdádúró àwọn ọ̀daràn láti máa rí ààyè wọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà bó ṣe wù wọ́n.

“Ọ̀rọ̀ náà gba fífi ojú inú wò ó dáadáa, a nílò láti máa ṣàmúlò ìmọ̀ ẹ̀rọ nítorí èèyàn nìkan kò lè ká ojú gbogbo ẹ̀.

“Ṣùgbọ́n lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ bíi sátẹ́láìtì, dúróònù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ yóò ṣe ìrànwọ́ púpọ̀. Owó ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun ìjà nítorí a kìí pèsè wọn níbí àmọ́ a ti ń gbìyànjú láti máa rà wọ́n.”

Nígbà tó ń sọ̀rọ̀ lórí ìbásẹpọ̀ tó wà láàárín orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti Amẹ́ríkà pàápàá lórí ìkọlù tí ààrẹ Amẹ́ríkà, Donald Trump ṣe sí Nàìjíríà láìpẹ́ yìí, Musa so pé ìbáṣepọ̀ tó dán ló wà láàárín orílẹ̀ èdè méjéèjì.
Bákan náà ló wòye pé ipa rere ni ìkọlù tí Amẹ́ríkà ṣe sí ikọ́ agbéṣùmọ̀mí Lakurawa ní ìpínlẹ̀ Sokoto ní ọjọ́ Kérésì.

“Ìkọlù náà jẹ́ kó yé àwọn agbébọn náà pé gbogbo ibi tí wọ́n wà ni à ń rí.”

Ó wòye pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìkọlù náà kò ní ipa tó bẹ́ẹ̀, ó ní àwọn agbéṣùmọ̀mí náà ti ń sá kúró ní agbègbè tí wọ́n wà, tí wọ́n sì ti ń sá padà lọ sí orílẹ̀ èdè Niger tí wọ́n ti yawọ ìpínlẹ̀ Sokoto padà.

“Díẹ̀ nínú àwọn agbéṣùmọ̀mí náà ni wọ́n pa. Àwọn yòókù tí wọ́n móríbọ́ níbi ìkọlù ọ̀hún ni wọ́n ti ń sálọ padà sí orílẹ̀ èdè Niger tí wọ́n ti wá tẹ́lẹ̀.”

Ó tẹ̀síwájú pé ààrẹ Nàìjíríà tún ti ń jíròrò pẹ̀lú àwọn orílẹ̀ èdè míì lágbàáyé láti ṣe àridájú rẹ̀ pé wọ́n ní àwọn ológun ní gbogbo ohun èlò tó yẹ kí ojú wọn le ká ilé àti oko pàápàá àwọn inú igbó táwọn agbébọn fi ń ṣe ibùgbé.

Olúbàdàn di alága lọ́balọ́ba ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́

Fẹ́mi Akínṣọlá

Gómìnà ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, Sèyí Mákindé ti kéde Olúbàdàn ti ilẹ̀ Ìbàdàn, Ọba Rashidi Ládọjà gẹ́gẹ́ alága àwọn lọ́balọ́ba ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.

Níbi ayẹyẹ kékeré kan tó wáyé ní ilé ìjọba ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tó wà ní Agodi ìlú Ìbàdàn ni ìkéde náà ti wáyé.

Gómìnà Mákindé ní ipò alága náà yóò máa jẹ́ ohun tí wọ́n ń tò láàárín Olúbàdàn, Aláàfin àti Sọ̀ún ti Ògbómọ̀ṣọ́ láti àsìkò yìí lọ.

Àmọ́ Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́, Ọba Akeem Owoade kò báwọn kópa níbi ayẹyẹ tí ààfin sì ti fi ìkéde síta pé àwọn kò faramọ́ ìgbésẹ̀ gómìnà náà.

Àtẹ̀jáde kan tí agbẹnusọ ààfin ìlú Ọ̀yọ́, Bode Durojaiye fi síta lọ́jọ́bọ̀, ọjọ́ Kẹẹ̀dógún, oṣù Kìíní, ọdún 2026 sọ pé gómìnà Seyi Mákindé kò bá Aláàfin ṣèpàdé ṣáájú kíkéde Olúbàdàn gẹ́gẹ́ bí alága àwọn lọ́balọ́ba ní ìpínlẹ̀ náà.

Durojaiye nínú àtẹ̀jáde náà ní ṣáájú ni àwọn rí àtẹ̀jáde kan pé gómìnà bá Aláàfin, Soun àti Olúbàdàn ṣèpàdé ṣùgbọ́n tí ọ̀rọ̀ kò rí bẹ́ẹ̀ nítorí gómìnà kò bá òun sọ ohun tó jọ bẹ́ẹ̀.

“Kò sí ìgbà kankan tí Aláàfin bá Gómìnà Mákindé tàbí àwọn Ọba méjéèjì tí wọ́n dárúkọ ṣe ìpàdé lórí pínpín alága àwọn lọ́balọ́ba ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ jẹ láàárín àwọn ọba náà.”

Àtẹ̀jáde náà tẹpẹlẹmọ́ ọ pé Aláàfin àti gbogbo ìlú Ọ̀yọ́ kò fi ọ̀rọ̀ sábẹ́ ahọ́n sọ lórí ipò wọn lórí ọ̀rọ̀ ọba àti oyè jíjẹ ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ nínú àtẹ̀jáde ti wọ́n ti fi ṣáájú ṣọwọ́ sí Gómìnà Mákindé.

Tinubu gbósùbà ràbàdẹ̀ fún Bisi Akande ní ẹni ọdún 87

Ìròyìn òwúrọ̀

Aarẹ orileede yii, Asiwaju Bola Ahmmed Tinubu ti ki Oloye Bisi Akande ku oriire ọjọ ibi oni ni ẹni ọdun mẹtadinlaadọrin.
O salaye Baba Akande gẹgẹ bi “oloootọ, akikanju ati ẹni to se e fọkan tan”.
“Bisi Akande fẹran orileede yii tọkan-tọkan ni eyi ti ko le jẹ ki ẹni kankan ninu awa oloselu foju pa wọn rẹ”.
Tinubu ni baba Akande ni olori ẹgbẹ APC to fẹyin PDP to n se ijọba lọwọ balẹ. “Ọpọlọ oselu Baba Akande sun mọ ti Oloogbe Obafemi Awolowo “.
Aarẹ salaye bi oloye Bisi Akande se bẹrẹ ni ile epo awọn Oyinbo gẹgẹ bi akọwe owo ki baba to bẹrẹ oselu. Baba ni akọwe agba ni isejọba oloselu ti ijọba ipinlẹ Oyo tẹlẹ ni ọdun 1979 ki wọn to di igbakeji gomina, ki wọn to wa di gomina ni ipinlẹ Osun ni ọdun 1999 titi di 2003.
Aarẹ ki baba pe mi wọn a se ọpọlọpọ ọdun pẹlu ẹmi gigun ati alaafia.

Akran ti Badagry wàjà ní ẹni ọdún 89

Yínká Àlàbí

Iku pa abiri, abiri ku. Iku pa abiri,abiri naa r’ọrun. Iku naa lo tun wọle ọla mu Oba Akran ti Badagry, Oba Wheno Aholu Menu-Toyi.
Ọba to jẹ ipe awọn baba nla wọn ni ẹni ọdun mọkandinlaadọrun-un (90).
Ọba yii ni o fẹrẹ pẹ ju lori oye ninu awọn ọba ipinlẹ Eko. Wọn lo ọdun mẹrindinlaadọta (48) lori aleefa.
Ọba yii wo kaa ilẹ lẹyin aisan ranpẹ.
Gbogbo etutu to yẹ lo ti bẹrẹ nigba ti dokita ti jẹ ki awọn ẹbi mọ pe Ọba ti loọ darapọ mọ awọn baba nla wọn.